Fryslâns regionale taal en identiteit

De gemiddelde taalvaardigheid is onder inwoners van Fryslân tussen 2023 en 2025 bijna niet veranderd. Negentig procent van de inwoners van Fryslân verstaat de Friese taal ten minste goed. Meer dan 60 procent verstaat het zelfs zeer goed. Goed of zeer goed Fries spreken doet ook bijna twee derde, al is zeer goed spreken zeldzamer dan zeer goed verstaan. Lezen, en vooral schrijven in het Fries vinden inwoners van Fryslân moeilijker. Taalvaardigheid in het Fries verschilt niet sterk tussen leeftijdsgroepen, al geven inwoners van 75 jaar en ouder vaker dan jongere inwoners aan Fries slecht of helemaal niet machtig te zijn. Mensen die op het Friese platteland wonen, verstaan Fries beter dan mensen die in stedelijk gebied wonen. Inwoners van noordelijk Fryslân verstaan het Fries beter dan inwoners van de zuidelijkere delen van Fryslân en Leeuwarden.
In Noordoost-Fryslân geeft 72 procent van de inwoners aan als kind eerst Fries geleerd te hebben. In Leeuwarden zijn er dan weer relatief weinig inwoners met Fries als moedertaal. In de rest van de provincie heeft ongeveer de helft van de inwoners Fries als moedertaal. Wanneer inwoners worden gevraagd of ze makkelijker Fries of Nederlands spreken (los van de vraag of het hun moedertaal is), zijn de verschillen tussen de regio’s hetzelfde. Fries is veel vaker de voorkeurstaal en moedertaal onder inwoners zonder vervolgopleiding dan onder inwoners met een HBO of WO-diploma.

Twintig procent van de inwoners van Fryslân stemt vaak of altijd af op Friestalige radiozenders. Ongeveer evenveel mensen kiezen voor Friestalige websites voor het volgen van het nieuws. Bij televisie kijken stemt 15 procent vaak of altijd af op een Friestalige zender. Boeken, en kleinere media als tijdschriften en podcasts, worden een stuk minder in het Fries gelezen en geluisterd. Er is een duidelijk verschil in leeftijd: inwoners van boven de 65 gebruiken de meeste Friestalige media een stuk meer dan jongere inwoners. Onder inwoners zonder vervolgopleiding zijn Friestalige media ook populairder dan onder inwoners met een vervolgopleiding.
Inwoners van Fryslân met kinderen spreken vaker in het Fries tegen hun kinderen dan dat hun kinderen Fries terugspreken. Ruim de helft van de inwoners van Fryslân spreekt vaak of altijd Fries met vrienden en kennissen. In Noordoost Fryslân doen bijna vier op de vijf inwoners dit. Ook in andere sociale situaties, bijvoorbeeld met buren, op school, of op het werk, kiezen inwoners van Noordoost-Fryslân er (veel) vaker voor om Fries te spreken dan inwoners van andere delen van Fryslân.
Bij het gebruik van Fries in de openbare ruimte passen inwoners van Fryslân zich aan op de situatie: Als ze een onbekende zouden aanspreken in Leeuwarden, zou een groot deel van de inwoners van Fryslân Nederlands gebruiken, terwijl een meerderheid dan weer Fries zou gebruiken als ze in een Fries dorp naar de weg vragen. Er zijn ongeveer evenveel inwoners die aangeven in het Fries na te denken, te tellen of te dromen als inwoners die zeggen dat ze dit in het Nederlands doen.

De manier waarop mensen over een taal denken, heeft invloed op de manier waarop die taal gebruikt wordt. Daarom kijken we ook naar twee groepen ideeën over de Friese taal onder inwoners van Fryslân. De eerste groep draait erom of inwoners van Fryslân het beheersen van de Friese taal zien als een manier om toegang te krijgen tot de Friese cultuur en maatschappij. De tweede groep gaat erover in hoeverre ze het als een hulpmiddel zien om economisch vooruit te komen. Inwoners van Fryslân zijn het gemiddeld redelijk eens met stellingen in de eerste groep en oneens met stellingen in de tweede. Ze zien Fries beheersen vaker wel dan niet als iets dat mensen toegang geeft tot de lokale cultuur, of ervoor zorgt dat mensen volledig lid kunnen worden van de lokale gemeenschap. Vooral jongvolwassenen zijn het hier vaker mee eens dan andere leeftijdsgroepen.
Inwoners van Fryslân denken niet vaak dat het beheersen van de Friese taal belangrijk is voor succes in het werkende leven, of voor de kans op een hoger inkomen. Hier zijn het ook de jongvolwassenen die dit vaker niet belangrijk vinden dan andere leeftijdsgroepen. Over de vraag of het Fries beheersen de kansen om werk te vinden in Fryslân vergroot, zijn de meningen verdeeld. Ongeveer evenveel mensen zijn het met deze stelling eens als oneens.

Wanneer inwoners van Fryslân gevraagd wordt of ze trots zijn om in Fryslân te wonen of goede herinneringen aan of ervaringen met de provincie hebben, is een meerderheid het daar mee eens. Inwoners van kleinere plaatsen in Fryslân en jongere inwoners zijn het hier vaker mee eens dan inwoners van grotere plaatsen en ouderen. Maar in alle groepen is een meerderheid het eens met de stellingen.