Werk en arbeidspotentieel in Fryslân

Het belang van werk speelt op zowel individueel als op maatschappelijk niveau. Op individueel niveau verschaft werk mensen natuurlijk een inkomen (zie ook monitor inkomen) en inkomen hangt samen met gezondheid. Ook vergroot werk de regie op het eigen leven, structureert het de week, brengt sociale contacten met zich mee, biedt ontplooiingsmogelijkheden en kan leiden tot waardering (WRR, 2020). Uit paneldata blijkt dat inwoners de volgende aspecten van een baan (heel) belangrijk vinden: het kunnen combineren van werk en privé (84%), het zelf beslissingen kunnen nemen (84%), de mogelijkheid om jezelf te kunnen ontplooien (80%), waardering van collega’s (76%), een zinvolle bijdrage te leveren (aan de maatschappij) (75%), een vast contract (75%) en de mogelijkheid om te leren (73%) (Panel Fryslân, 2025).
Op maatschappelijk niveau is de krapte op de arbeidsmarkt van groot belang. Lange tijd was economisch beleid gericht op het verlagen van de werkloosheid. Sinds medio 2021 is er sprake van langdurige krapte op de arbeidsmarkt. De invloed van deze krapte op brede welvaart is nu al merkbaar in de zorg, het onderwijs, ICT en techniek (UWV, 2024). Om in de toekomst het werk met minder mensen gedaan te krijgen is er veel aandacht voor leven lang ontwikkelen (SER, 2022; Universiteit van het Noorden, 2023).

Het aantal banen in Fryslân is in 2025 toegenomen met 1,1 procent tot 340.325. De groei van 2,1 procent in 2023 en 1,5 procent in 2024 zet dus door in 2025, maar zwakt ook af. De Friese groei is gelijk aan de landelijke toename van banen (1,1%). Vooral in de sectoren Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en gekoelde lucht (Nutsbedrijven) (+7,6%), Informatie & communicatie (3%), Kunst, cultuur, sport & recreatie (2%) en Overige dienstverlening (2,7%) was de relatieve banengroei sterk.
De meeste banen in Fryslân zijn nog steeds te vinden in de sector Gezondheids- en welzijnszorg (65.155), gevolgd door de sectoren Groot- en detailhandel (51.955) en Industrie (35.140). Zakelijke dienstverlening is, als we de verschillende sectoren die daaronder vallen bij elkaar optellen, ook groot (42.430). Industrie, zakelijke dienstverlening en bouwnijverheid zijn belangrijke stuwende sectoren voor de werkgelegenheid in Fryslân.
De werkgelegenheidsstructuur kent regionale verschillen. Zo werken in Noordoost- en Noordwest Fryslân relatief veel mensen in de Bouwnijverheid. In Leeuwarden zijn dat het Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verplichte sociale verzekeringen, Onderwijs, Gezondheids- en welzijnszorg, en Zakelijke dienstverlening. Op de Waddeneilanden: Logies-, maaltijd- en drankverstrekking en Kunst, cultuur, sport en recreatie. Industrie is in alle regio’s belangrijk, maar minder in Leeuwarden en op de Waddeneilanden.

De arbeidsmarkt wordt in Fryslân, net als in andere provincies, gekenmerkt door een grote krapte. Dat betekent dat het voor werkgevers moeilijk is om openstaande vacatures te vervullen en geschikt personeel te vinden dat het werk kan doen. Een deel van de krapte is structureel van aard en wordt veroorzaakt door afnemend aanbod als gevolg van vergrijzing en ontgroening. Vooral in de volgende sectoren is er een groot aantal werkenden in loondienst boven de 60 jaar oud: zorg & welzijn (7.800), industrie (5.100) openbaar bestuur (3.400), onderwijs (2.700) en transport (2.100) (UWV, 2024).
De ontwikkeling door de jaren heen laat goed zien hoe de krapte zowel tijdelijke als structurele oorzaken heeft, zowel in Fryslân als daarbuiten. De trend is dat er sinds 2015 steeds meer openstaande vacatures zijn, doorbroken door een dip in het coronajaar 2020. Doordat het Nederlandse gemiddelde sinds 2022 iets afneemt, is het aantal vacatures per 1000 banen in Fryslân en Nederland nu op hetzelfde niveau.
De meeste vacatures staan open in de sector commerciële dienstverlening, waar bijvoorbeeld ICT, retail, en vervoer en opslag onder vallen. Er is ook veel vraag naar technische beroepsgroepen, zoals monteurs en ingenieurs.

Om de huidige omvang van de economie te behouden zijn er voldoende arbeidskrachten nodig, zeker gezien de verwachting dat de potentiële beroepsbevolking in Fryslân door vergrijzing en ontgroening afneemt (Planbureau Fryslân, 2026). De potentiële beroepsbevolking bestaat uit alle mensen tussen de 15 en 75 jaar. De verwachting is dat deze zal afnemen van 492.000 in 2025 naar 466.000 in 2050, een afname van 26.000 in 25 jaar. Er zijn dus steeds minder mensen beschikbaar voor de Friese arbeidsmarkt.
Er zijn opvallende regionale verschillen. De afname van de beroepsbevolking wordt bijna geheel verklaard door de afname in Zuidwest-Friesland. In Noord-Friesland is de afname zeer beperkt.
Kanttekening bij deze prognose is dat migratie de meest onzekere factor is. Eerdere prognoses lieten een grotere afname van de beroepsbevolking zien. Een tweede kanttekening is dat de prognose minder betrouwbaar is naarmate deze verder in de toekomst ligt en naarmate een gemeente kleiner is.

De netto-arbeidsparticipatie in Fryslân is na een jarenlange toename, iets gedaald van 72,4 procent in 2024 naar 72,0 procent in 2025, terwijl het landelijk gemiddelde in diezelfde periode gelijk bleef. Het verschil met Nederland is dus iets groter geworden. De arbeidsparticipatie gaat over het deel van de beroepsbevolking (de groep 15- tot 75-jarigen) dat een betaalde baan heeft. De arbeidsparticipatie van vrouwen is sinds 2015 sterker toegenomen dan die van mannen, respectievelijk 13 en acht procent. De werkloze beroepsbevolking, de mensen die geen betaald werk hadden maar daar wel naar zochten, is ten opzichte van 2024 iets gestegen naar 3,8 procent. Dit percentage is een fractie lager dan dat van Nederland (3,9%). In 2015 was het werkloosheidspercentage 8,4 procent.

Het kost werkgevers steeds meer moeite om personeel te vinden. Het onbenut arbeidspotentieel is in de afgelopen tien jaar in Fryslân sterk gedaald, van 80.000 in 2015 (16,7% van de beroepsbevolking) naar 42.000 in 2024 (8,7% van de beroepsbevolking). Het onbenut arbeidspotentieel bestaat uit onderbenutte deeltijders (20.000), werklozen (13.000) en semi-werklozen (9.000). Semi-werklozen zijn personen die recent naar werk hebben gezocht maar hiervoor niet op korte termijn beschikbaar zijn, of andersom: personen die op korte termijn beschikbaar zijn voor werk maar hiernaar niet recent hebben gezocht. Bij alle drie de groepen is sprake van een daling, maar het meest bij werklozen. Door de afname van het arbeidsaanbod en de voorspoedige groei van de economie nemen de meeste mensen die kunnen en willen werken, inmiddels deel aan het arbeidsproces (UWV, 2025).

Werkenden in Fryslân hebben gemiddeld vaker een opleiding basisonderwijs, vmbo, mbo-1-4, havo of vwo ten opzichte van landelijk. In Fryslân heeft 42 procent van de beroepsbevolking een diploma voor havo, vwo of mbo 2-4 ten opzichte van 36 procent landelijk. De Friese beroepsbevolking past goed bij de sectorstructuur, waarin veel arbeidskrachten met een mbo 2-4 diploma gevraagd worden. Dat is bijvoorbeeld zo in grote sectoren in de Friese economie als zorg, industrie en agro.
Tegelijk is het een aandachtspunt, omdat opleidingsniveau een belangrijke indirecte invloed heeft op brede welvaart. Zo hebben inwoners met afgerond basisonderwijs, vmbo of mbo-1 gemiddeld een lagere ervaren gezondheid, lager inkomen en een grotere kans op werkloosheid (Van de Werfhorst et al., 2019; CBS, 2022). Positief is dan ook dat sinds 2015 het aandeel inwoners dat basisonderwijs, vmbo of mbo-1 heeft gevolgd gedaald is van 31 procent naar 26 procent in 2025. In dezelfde periode is het aandeel inwoners met een hbo- of wo-opleiding, gestegen van 23 procent naar 31 procent.

innovaties kunnen een deel van de oplossing bieden voor de krapte op de arbeidsmarkt. Door technologische ontwikkelingen verdwijnen banen en komen er weer andere bij. Dit vraagt om wendbaarheid van zowel werkgevers als werknemers. De nieuwe functies stellen vaak andere eisen dan de vaardigheden, werkervaring of opleidingen die werkzoekenden en werknemers hebben.
Voor de veerkracht van de regionale economie is wendbaarheid van de werkenden dus belangrijk. Dat vergroot ook de baankansen van werkenden zelf. Daarom stimuleert de overheid mensen om te blijven leren, ook als ze al een baan hebben. Echter, er zijn significante De arbeidsmarkt verandert in meerdere opzichten. Technische (arbeidsbesparende) verschillen tussen de wijzen waarop verschillende groepen mensen op de arbeidsmarkt daadwerkelijk tot leren en ontwikkelen komen. Grof gesteld: als we kijken naar formele scholingstrajecten, dan leren vrouwen meer dan mannen en theoretisch opgeleiden meer dan praktisch opgeleiden (Monitor LLO Noord-Nederland, 2023). Uit eerder landelijk onderzoek blijkt dat groepen die achterblijven in de deelname aan scholing zijn: inwoners met hoogst afgerond onderwijs basisonderwijs, vmbo of mbo-1, ouderen, en mensen met een tijdelijk arbeidscontract (SER, 2019).
Ook in Fryslân blijkt dit zo te zijn. In 2025 gaf 82 procent van de inwoners met een hbo- of wo-opleiding in Fryslân aan geen opleiding of cursus gevolgd te hebben voor het werk in de afgelopen 12 maanden. Onder inwoners die basisonderwijs, vmbo of mbo-1 hebben afgerond was dit percentage zelfs 95 procent. Sinds de vorige uitvraag zijn deze percentages bovendien iets gestegen. De meeste werkenden (40%) nemen deel aan scholingsmogelijkheden om een diploma te halen. Andere redenen zijn: betere carrièrekansen (34%), uit interesse/hobby (25%) en om kennis of vaardigheden op te doen voor het dagelijkse leven (21%). Dit zijn belangrijke inzichten voor zogenaamde Leven Lang Ontwikkelen programma’s.