Meedoen in de zorg vraagt om samen werken aan gelijke kansen

Uit onderzoek van Planbureau Fryslân blijkt echter dat inwoners niet altijd willen, kunnen of mogen meedoen in de zorg.Inwoners zijn vaak bereid om lichte zorgtaken op te pakken en mee te betalen aan de zorg van anderen (‘willen’). Een grote meerderheid van de inwoners ziet het bieden van zorg echter wel als een verantwoordelijkheid van de overheid. Daarnaast is de draagkracht van inwoners beperkt, bijvoorbeeld doordat mantelzorgers zich zwaar belast voelen (kunnen). Ook is er een groep inwoners met onvoldoende sociaal netwerk, voor wie mantelzorg geen oplossing biedt.  Bovendien voelen inwoners dat zij niet altijd voldoende invloed hebben op de verleende zorg en niet alle zorginformatie krijgen over personen aan wie zij zorg verlenen (‘mogen’). Daardoor ontstaat een spanning tussen enerzijds de beleidsvoornemens en anderzijds de wensen, mogelijkheden en grenzen van inwoners. De zorgtransformaties zouden bestaande ongelijkheden in het mee kunnen doen aan de zorg derhalve verder kunnen vergroten. 

Deze bevindingen sluiten aan bij eerder onderzoek van Planbureau Fryslân naar de inclusieve samenleving. Daaruit bleek al dat meedoen niet alleen afhangt van motivatie, maar ook van iemands gezondheid, netwerk, opleiding, inkomen en praktische vaardigheden. Wie minder hulpbronnen heeft, heeft vaak ook minder mogelijkheden om extra zorgtaken op zich te nemen. Het gaat daarbij dus niet alleen om de vraag of inwoners meer kunnen bijdragen, maar ook of de zorg en ondersteuning zo zijn ingericht dat iedereen daadwerkelijk kan meedoen. Dat is het verschil tussen simpelweg meer verwachten van inwoners en bouwen aan een inclusieve samenleving. 

Ter aanvulling van het eerdere onderzoek waarin vooral het perspectief van de inwoner centraal stond, gingen onderzoekers van Planbureau Fryslân in gesprek met beleidsmakers van Friese gemeenten en vertegenwoordigers uit zorg- en welzijnsorganisaties om het beleidsperspectief te belichten. Het doel van deze gesprekken was om te verkennen welke handelingsperspectieven zij zien zodat iedereen gelijke kansen heeft om mee te doen in de zorg(transformaties).  

In 2025 sloot Planbureau Fryslân, met hulp van ROS Friesland, aan bij twee regiotafels over het thema zorg om de ervaringen van beleidsmakers te verzamelen en gezamenlijk te brainstormen over mogelijke oplossingsrichtingen. Daarnaast is een online vragenlijst uitgezet onder zorgprofessionals en gemeenteambtenaren. Deze is ingevuld door zes zorgprofessionals van diverse organisaties en dertien gemeenteambtenaren en geeft daarmee een verkennend beeld van hoe deze groepen naar het vraagstuk (gelijke kansen om mee te kunnen doen in de zorg met oog op de huidige transformaties) kijken. 

Uit deze inventarisaties blijkt dat zowel zorgprofessionals als beleidsmakers bestaande ongelijkheid in de zorg tot op zekere hoogte herkennen. Zij verwachten bovendien dat de huidige zorgtransformatie de ongelijkheid eerder vergroot dan verkleint. Volgens hen zijn er verschillende groepen inwoners voor wie het lastiger zal zijn om een bijdrage te leveren aan informele zorg. Dat geldt vooral voor inwoners met dementie, psychische klachten of een licht verstandelijke beperking. Ook sociale en praktische factoren spelen een belangrijke rol, zoals een het ontbreken van een sterk sociaal netwerk, laaggeletterdheid, beperkte digitale vaardigheden en taalbarrières. 

Opvallend is dat juist het ontbreken van een sterk sociaal netwerk vaak wordt genoemd als factor die meedoen in de zorg bemoeilijkt. In een zorgsysteem waarin meer wordt verwacht van informele hulp en de directe omgeving van inwoners, is dat een wezenlijk aandachtspunt. Daarmee laat deze inventarisatie zien dat de vraag niet alleen is of inwoners willen bijdragen, maar vooral onder welke voorwaarden zij dat ook daadwerkelijk kunnen. 

De deelgenomen zorgprofessionals als beleidsmakers benoemen dat ze zich al op verschillende manieren in om de eerdergenoemde risicogroepen te helpen, bijvoorbeeld door gerichte communicatie en het bieden van aanvullende ondersteuning. Daarnaast is gevraagd welke extra ondersteuning in de toekomst wenselijk zou zijn. Gemeenteambtenaren noemen onder andere het aanbieden van één vast aanspreekpunt voor inwoners en het vrijmaken van extra tijd en middelen voor ondersteuning. Zorgprofessionals zien vooral kansen in het bieden van meer maatwerk en het versterken van het sociale netwerk rondom de patiënt. 

De gesprekken met beleidsmakers van Friese gemeenten en vertegenwoordigers uit zorg- en welzijnsorganisaties onderstrepen dat een grotere rol van inwoners in de zorg alleen kansrijk is als daar passende ondersteuning tegenover staat. Denk aan duidelijke toegang tot hulp, maatwerk, begrijpelijke communicatie en extra aandacht voor de eerder genoemde risicogroepen. Juist dan wordt meedoen in de zorg niet een extra drempel, maar een realistischer en inclusiever uitgangspunt. 

Het verkennend onderzoek onder zorgprofessionals en ambtenaren bevestigt daarmee wat eerder onderzoek van Planbureau Fryslân al liet zien: meedoen in de zorg tijdens de huidige zorgtransformaties is niet voor iedereen in gelijke mate haalbaar. Beleid dat sterker inzet op eigen regie, informele zorg en het sociale netwerk kan positief uitpakken voor inwoners die daar de ruimte, gezondheid en contacten voor hebben. Maar voor inwoners die die ruimte niet hebben, kan dezelfde beweging juist leiden tot meer ongelijkheid. De vraag is dus niet alleen óf mensen meedoen, maar ook onder welke voorwaarden dat van hen gevraagd wordt. 

Om de voorgenomen verschuiving in de zorg te realiseren, is het essentieel dat de transformaties zo worden ingericht dat iedereen kan meedoen. Dat vraagt om realistische verwachtingen, passende ondersteuning en blijvende aandacht voor inwoners met minder draagkracht, een kleiner netwerk of minder vaardigheden. Alleen dan kan worden voorkomen dat de beweging naar meer meedoen in de zorg leidt tot grotere ongelijkheid en blijft passende zorg voor iedereen binnen bereik. 

De komende jaren blijft Planbureau Fryslân zich bezighouden met het onderzoeken van de zorgtransformaties en ongelijkheid in de zorg.